الگوی «تاب‌آوری معنوی» بر اساس قرآن و روایات تأیید شده است

عضو هیئت علمی گروه روانشناسی مؤسسه امام خمینی(ره) با تشریح نتایج یک رساله دکتری گفت: بر اساس تحلیل مفهومی، معناشناختی و متن‌پژوهی قرآن و روایات، الگوی «تاب‌آوری معنوی» در چهار حوزه اصلی طراحی شد و نتایج مداخله درمانی نشان داد این الگو به‌طور معناداری موجب کاهش افسردگی و اضطراب مرگ و پایداری اثر درمان در دوره پیگیری می‌شود.

به گزارش روابط عمومی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ‌حجت‌الاسلام صفری، عضو هیئت علمی گروه روانشناسی مؤسسه امام خمینی(ره)، در نشست «معرفی جریان‌های روانشناسی اسلامی: پیش‌نشست همایش قرآن و روانشناسی» که در موسسه امام خمینی(ره) برگزار شد، اظهار کرد: در گام نخست، مفهوم Resilience (تاب‌آوری) از طریق بررسی لغت‌نامه‌های انگلیسی–فارسی، فارسی–انگلیسی و عربی–انگلیسی و همچنین تحلیل مفهومی در روانشناسی معاصر واکاوی شد تا مؤلفه‌ها و عناصر بنیادین آن استخراج شود.

صفری افزود: علاوه بر مفهوم تاب‌آوری، یک دایره واژگانی گسترده در روانشناسی بررسی شد؛ مفاهیمی مانند رشد پس از سانحه، استقامت، ثبات قدم، سخت‌رویی (Hardiness)، انعطاف‌پذیری روانی، طاقت روانی، شکیبایی، تحمل پریشانی، گریت (Grit)، سرسختی ذهنی و مفاهیم هم‌خانواده دیگر که همگی در حوزه تاب‌آوری قرار می‌گیرند.

وی تصریح کرد: پس از مفهوم‌شناسی دقیق این واژگان، حوزه معنایی تاب‌آوری در منابع روانشناسی استخراج شد تا روشن شود هنگام سخن گفتن از تاب‌آوری، دقیقاً از چه مؤلفه‌هایی سخن می‌گوییم.

این پژوهشگر روانشناسی گفت: در مرحله بعد، بر اساس مؤلفه‌های استخراج‌شده، به سراغ منابع اسلامی رفتیم و مفاهیم مرتبط با تاب‌آوری را در سه دسته اصلی طبقه‌بندی کردیم؛ مفاهیم موافق تاب‌آوری مانند صبر، ثبات، استقامت، اطمینان، سکینه، حلم و شرح صدر، مفاهیم مخالف تاب‌آوری مانند جزع، فزع، حزن، خوف، ضعف، وهن، تزلزل و استعجال، مفاهیم ناظر به امر ناخوشایند مانند ابتلا، بلا، مصیبت، فتنه.

وی افزود: پس از روایت‌سنجی و پالایش مفاهیم، در نهایت ۱۱۷ آیه و روایت به‌عنوان واحد تحلیل انتخاب و با روش تحلیل محتوای کیفی کدگذاری و تحلیل شدند.

صفری با اشاره به خروجی اصلی پژوهش بیان کرد: حاصل این فرآیند، طراحی یک الگوی ابداعی تاب‌آوری معنوی مبتنی بر منابع اسلامی بود که در چهار حوزه اصلی سامان یافت؛ شرایط علی، راهبردهای معناگرا، مؤلفه‌های هسته‌ای، پیامدها.

وی افزود: در بخش شرایط علی، سه مؤلفه اصلی ایمان، یقین و زهد بر اساس آیات قرآن و روایات استخراج شد.

عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: بر اساس منابع اسلامی، تاب‌آوری دارای پنج مؤلفه هسته‌ای است؛ ثبات، مهار خود، رضایت، مقاومت و آرامش؛ که برخی از این مفاهیم مانند «رضایت به تقدیر الهی» در روانشناسی رایج غربی جایگاه مستقلی ندارند.

صفری خاطرنشان کرد: برای ارتقای تاب‌آوری فرد، مداخلات معناگرا در پنج حوزه طراحی شد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از اصلاح ادراکات توحیدی (خدامالکی، تقدیرپذیری، توکل و خدایاوری)، ادراک واقع‌بینانه از دنیا، مرگ و نقش خود، بازسازی نقش خود و بازیابی عزت‌نفس، تفسیر معنایی امر ناخوشایند، تقویت نگاه امتحان‌باور و مثبت‌نگر.

این پژوهشگر تصریح کرد: در طراحی پروتکل درمانی، ضمن پایبندی کامل به مبانی اسلامی، از تکنیک‌های منتخب معنا‌درمانی، درمان‌های وجودی و رویکرد پذیرش و تعهد (ACT) با بازخوانی اسلامی استفاده شد تا جلسات درمان به سخنرانی صرف تبدیل نشود و مداخله‌ای مؤثر شکل بگیرد.

صفری با اشاره به یافته‌های تجربی پژوهش گفت: نتایج مداخله نشان داد میزان افسردگی و اضطراب مرگ پس از اجرای پروتکل به‌طور معناداری کاهش یافت و این کاهش در دوره پیگیری نیز حفظ شد. افزایش موقت اضطراب مرگ در بخشی از درمان، هم‌زمان با مواجهه درمانی با مفهوم مرگ بود که امری قابل انتظار در درمان‌های معناگراست.

وی در پایان تأکید کرد: در سال‌های اخیر، مدل‌ها و طرحنماهای درمانی اسلامی جایگاه مهمی در پژوهش‌های روانشناسی پیدا کرده‌اند و آثار ارزشمندی در حوزه‌هایی مانند صبر، امید، افسردگی، وسواس، اضطراب مرگ و خودتنظیمی بر اساس منابع اسلامی تولید شده است. الگوی تاب‌آوری معنوی نیز در همین مسیر قابل گفت‌وگو، تکمیل و یکپارچه‌سازی با سایر پژوهش‌هاست.

/انتهای خبر