غدیر ظرفیت هویت‌سازی نوین در برابر تمدن غرب را دارد

معاون پژوهش مؤسسه امام خمینی(ره) با تأکید بر اینکه واقعه غدیر نباید به یک رخداد صرفاً سیاسی و محدود به تعیین جانشین تقلیل یابد، گفت: غدیر ظرفیت شکل‌دهی به هویت جدید امت اسلامی را دارد و می‌تواند با تکیه بر عقلانیت، عدالت‌خواهی و نگاه تمدنی، جامعه امروز را در برابر هویت غربی و چالش‌های فکری و فرهنگی معاصر بازتعریف کند.

به گزارش روابط عمومی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، حجت‌الاسلام قاسم ابراهیمی‌پور معاون پژوهش مؤسسه امام خمینی(ره) در سخنانی با تبریک عید غدیر، این واقعه را یکی از مهم‌ترین عناصر هویت‌ساز برای جامعه اسلامی دانست و اظهار کرد: مسئله مهم امروز این است که واقعه غدیر خم چگونه به جامعه کنونی هویت می‌دهد و چگونه می‌توان با تکیه بر آن، آینده جامعه اسلامی را ساخت.

وی با اشاره به ضرورت «هویت‌یابی جدید» در جهان اسلام افزود: در شرایط امروز، کشور ایران نسبت به بسیاری از کشورهای اسلامی و الگوهای مطرح در جهان اسلام، ظرفیت بیشتری برای هویت‌سازی تمدنی دارد و ریشه اصلی این ظرفیت در واقعه غدیر است؛ البته برای فهم این نسبت، باید ابعاد و عناصر غدیر به درستی شناخته شود.

معاون پژوهش مؤسسه امام خمینی(ره) با بیان اینکه هویت‌یابی در هر دوره باید متناسب با شرایط زمان تکامل پیدا کند، تصریح کرد: در هویت‌یابی‌های جدید، باید هم بر اشتراکات تأکید شود و هم تفاوت‌ها نادیده گرفته نشود. در مسئله اتحاد شیعه و سنی نیز تأکید بر مشترکات به معنای حذف تفاوت‌ها نیست، بلکه باید با درک درست از ظرفیت‌های مشترک و اختلافات واقعی، به سمت شکل‌دهی یک «ما»ی جدید حرکت کرد.

ابراهیمی‌پور ادامه داد: اگر غدیر به یک پدیده صرفاً سیاسی تقلیل پیدا نکند، می‌تواند ظرفیت تمدنی خود را نشان دهد. بسیاری از اهل سنت اصل واقعه غدیر و تعبیر «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» را می‌پذیرند، هرچند در تفسیر واژه ولایت اختلاف وجود دارد؛ شیعه ولایت را به معنای عام، شامل ولایت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و همه شئون هدایت می‌داند، در حالی که برخی آن را به محبت و دوستی معنا می‌کنند.

وی با تأکید بر اینکه غدیر یک واقعه اجتماعی با رویکرد جهانی است، بیان کرد: غدیر صرفاً رخدادی برای تعیین جانشین سیاسی نیست، بلکه واقعه‌ای عام برای تشکیل امت واحده و تأمین سعادت دنیا و آخرت است؛ واقعه‌ای که همه نهادهای فرهنگی، اقتصادی، آموزشی، حقوقی، جزایی و در نهایت سبک زندگی را در بر می‌گیرد.

معاون پژوهش مؤسسه امام خمینی(ره) افزود: اینکه غدیر به یک روز عید محدود شود یا تنها به گروهی خاص و در نهایت به برخی آیین‌های ظاهری مانند عیدی دادن و شیرینی خوردن تقلیل یابد، برداشت کاملی از این واقعه نیست. غدیر در مدار تمدنی خود، گفت‌وگویی تاریخی، جهانی و ناظر به امت واحده است.

ابراهیمی‌پور با اشاره به استمرار تاریخی غدیر گفت: این واقعه از نظر ظاهری و سیاسی در مقطعی مقهور شد، اما مغلوب نشد و در قالب نهضت‌ها و جریان‌های مختلف به حیات خود ادامه داد. جلوه‌هایی از نظام فکری، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی غدیر را می‌توان در حکومت آل‌بویه، مواجهه شیعه با مغول در عصر خواجه نصیر و علامه حلی و نیز حضور فقهای برجسته‌ای مانند محقق کرکی در دولت صفویه مشاهده کرد.

وی با اشاره به تحول رابطه فقها با مردم در طول تاریخ اظهار کرد: در دوره‌ای رابطه عالمان با مردم بیشتر رابطه محدث و مستمع بود و در دوره‌ای دیگر به رابطه مجتهد و مقلد ارتقا یافت؛ اما این رابطه هنوز واجد ظرفیت کامل سیاسی، اجتماعی و تمدنی نبود. پس از انقلاب اسلامی، امام خمینی(ره) این رابطه را در سطح «امام و امت» تعریف کرد و این اقدام، ظرفیت تازه‌ای برای هویت‌یابی تمدنی به وجود آورد.

معاون پژوهش مؤسسه امام خمینی(ره) با بیان اینکه رابطه امام و امت محدود به مرزهای جغرافیایی و نظام‌های سیاسی نیست، گفت: در این نگاه، یک رابطه تمدنی شکل می‌گیرد که از دل آن امکان تصور و تحقق یک حکومت جهانی پدید می‌آید. انقلاب اسلامی ایران نقطه عطفی جدی در تاریخ بود و امام خمینی(ره) روند تاریخ را تغییر داد؛ عظمت این اقدام شاید پس از گذشت قرن‌ها بهتر فهمیده شود.

ابراهیمی‌پور تأکید کرد: امروز شرایطی فراهم شده که در گذشته به این شکل وجود نداشت. نمی‌توان گفت علمای گذشته نسبت به این ظرفیت غافل بودند، بلکه هر یک به اندازه توان و شرایط زمان خود عمل کردند؛ اما اقتضائات امروز متفاوت شده و انقلاب اسلامی بستر جدیدی برای بازخوانی غدیر در سطح تمدنی فراهم کرده است.

وی در ادامه با اشاره به تکثر فرقه‌ای در جهان اسلام تصریح کرد: در تاریخ اسلام اختلافات و درگیری‌های فرقه‌ای فراوانی رخ داده است، اما هیچ واقعه‌ای به اندازه غدیر منشأ توجه، بحث و نزاع نشده است. این نشان می‌دهد که غدیر هم مهم بوده و هم زنده مانده است؛ زیرا اگر در همان نقطه تاریخی پایان یافته بود، چنین استمرار و حساسیتی نسبت به آن شکل نمی‌گرفت.

معاون پژوهش مؤسسه امام خمینی(ره) با بیان اینکه امروز «دیگری» جدیدی در برابر جهان اسلام شکل گرفته است، گفت: در گذشته مسئله اصلی، نسبت شیعه و سنی و اختلافات درون جهان اسلام بود، اما امروز غرب به عنوان یک دیگری جدید در برابر امت اسلامی قرار دارد. پرسش اصلی این است که آیا جهان اسلام می‌خواهد همچنان در قالب‌های پراکنده در برابر غرب بایستد یا می‌خواهد هویت جدیدی با عنوان اسلام در برابر غرب شکل دهد.

ابراهیمی‌پور یکی از عناصر مهم غدیر را «عقلانیت» دانست و افزود: در دل غدیر، عقلانیتی نهفته است که در شرایط سیاسی و اجتماعی روز بازیچه نمی‌شود و نقطه‌ای دورتر و عمیق‌تر را در نظر می‌گیرد. سیره امیرالمؤمنین(ع) پس از ماجرای خلافت و همراهی ایشان در موارد لازم برای حفظ مصلحت مسلمانان، نشان‌دهنده همین عقلانیت غدیری است.

وی ادامه داد: این عقلانیت از غدیر آغاز شد، در خطبه‌های نهج‌البلاغه بروز یافت و منشأ شکل‌گیری جریان‌های فکری و عقلانی در فقه، کلام، تفسیر و فلسفه شیعی شد. عقلانیتی که در کلام شیخ مفید دیده می‌شود، با افراط معتزلی متفاوت است و در عین حال با ظاهرگرایی، اخباری‌گری و سلفی‌گری نیز فاصله دارد.

معاون پژوهش مؤسسه امام خمینی(ره) با اشاره به امتداد عقلانیت شیعی در تاریخ اندیشه اسلامی بیان کرد: این عقلانیت در تفسیر تبیان، آثار مرحوم طبرسی، المیزان و تفسیر تسنیم و همچنین در فلسفه مشاء، فلسفه اشراق و حکمت متعالیه نمود پیدا کرده است. امروز حکمت متعالیه ظرفیت گفت‌وگو با فلسفه غرب را دارد و می‌تواند در برابر دستگاه فکری غربی وارد نقد و گفت‌وگو شود.

ابراهیمی‌پور افزود: تفکر غربی را نمی‌توان با شمشیر کنار زد؛ غرب یک دستگاه فکری است و مواجهه با آن نیز نیازمند دستگاه فکری توانمند است. همان‌گونه که فارابی با فلسفه یونان مواجه شد، امروز نیز تنها عقلانیتی جامع می‌تواند با فلسفه غرب گفت‌وگو کند، آن را نقد کند و در صورت امکان، هضم و بازسازی کند.

وی با بیان اینکه برخی جوامع اسلامی به دلیل نداشتن توان مواجهه فکری، به سمت فرهنگ غربی متمایل شده‌اند، اظهار کرد: کشورهایی که فاقد ظرفیت عقلانی لازم برای فهم و نقد غرب بوده‌اند، در برابر آن دچار انفعال شده و فرهنگ خود را واگذار کرده‌اند. اما عقلانیت شیعی و غدیری توان مواجهه و مقاومت را ایجاد می‌کند.

معاون پژوهش مؤسسه امام خمینی(ره) گفت: مواجهه ایران با غرب، با تأخر تاریخی همراه بوده و همین امر سبب شده است ظرفیت‌های فکری و تمدنی ایران اسلامی اکنون بیشتر آشکار شود. در فقه حکومتی و اجتماعی، در اندیشه امام خمینی(ره)، رهبر معظم انقلاب، شهید صدر، شهید مطهری و علامه مصباح، می‌توان ظهور این ظرفیت عقلانی را مشاهده کرد.

ابراهیمی‌پور با تأکید بر اینکه عقلانیت غدیری در عرصه فرهنگ نیز اثرگذار است، تصریح کرد: جامعه‌ای که از عقلانیت فرهنگی برخوردار باشد، توان مواجهه، یادگیری، شکل‌دهی هویت جدید، شناخت دیگری و تعیین نحوه مواجهه با او را پیدا می‌کند. از همین رو در ایران، نسلی ولایی و انقلابی شکل گرفته که در برابر جاذبه‌های غرب مقاومت می‌کند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: غدیر علاوه بر عقلانیت، مؤلفه‌های دیگری نیز برای هویت‌سازی تمدنی دارد که یکی از مهم‌ترین آنها عدالت‌خواهی و عدالت‌محوری است؛ مؤلفه‌ای که می‌تواند در بازسازی هویت امت اسلامی و حرکت به سمت تمدن‌سازی نقش جدی ایفا کند.

انتهای متن